
Στην προχθεσινή μέρα (21 Νοε) οι Πατέρες μας παρέδωκαν τον εορτασμό των Εισοδίων της Υπεραγίας Θεοτόκου στο Ναό ή όπως την ξέρει το λεγόμενο Μηνολόγιον του Βασιλείου (Β' του Μακεδόνα, του και Βουλγαροκτόνου), της Εισόδου της Παναγίας Θεοτόκου. Η ιστορία δεν προέρχεται από τα κανονικά βιβλία της Καινής Διαθήκης, αλλά από το απόκρυφο Πρωτευαγγέλιο του Ιακώβου. Μας λέει πως οι γονείς της Θεοτόκου, λυτρωμένοι από το όνειδος της ατεκνίας, αφιέρωσαν τη μονάκριβη θεγατέρα τους στο Ναό των Ιεροσολύμων ως θεραπενίδα. Κι από εκεί την παρέλαβε ο Ιωσήφ ο λεγόμενος μνήστωρ. Πολλοί καλλιτέχνες απέδωσαν το θέμα. Ήδη από τη λεγόμενη υστερογοτθική παράδοση η Μαρία εικονίζεται να ανεβαίνει σκαλούνια (σκαλοπάτια), αποχωρισμένη μόλις από τους γονείς της και πορευόμενη προς τον αρχιερέα που την προαπαντά. Πώς αλλιώς προβάλλεις ένα νήπιο, το οποίο αναμεσής σε ενήλικες θα αφανιζόταν; Εδώ βλέπετε το θέμα, όπως ο απέδωσε ο μέγας Τιτσιάνο με πολυπρόσωπη σύνθεση στη Scuola Grande della Carita, όπου στεγάζεται πλέον η Academia τση άλλοτε Σερενίσσιμας.

Στο Τζάντε μας η γιορτή αυτή δίνει την αφορμή για μια παγκόσμια πρώτη. Γιατί στον Όρθρο της εορτής των Εισοδίων, πρωτοακούγεται στην Ορθοδοξία ο Κανόνας των Χριστουγέννων και άδεται πως "Χριστός γεννάται, δοξάσατε" (Αν τον ακούσετε και ζακυθινά, όντως καταλαβαίνετε πως γεννάται ο Σωτήρας του Κόσμου, μωραϊτικα είναι μείτε ανακοινωθέν προέλασης του στρατού, Θέ-μου-και-σ'χώρα με).
Και μιλάω για "πρώτη", διότι ο όρθρος αυτός ψάλλεται αφ'εσπέρας -αποβραδύς παναπεί, αμέσως μετά την ακολουθία του Εσπερινού. Τον ψάλλει η Πισκοπή μας (Ι.Μ.Ν. Αγίου Νικολάου των Ξένων), η οποία έχει παρεκκλήσιο την Κυρία των Αγγέλων, απέναντι περίπου από το άλλοτε αρχοντικό Mercati και πλάι στην πλέον Οικία Ρώμα. Να είναι καλά η Μ.Ο.Μ.Α. που τη ματάχτησε και ο γερο-Μπαρμπίας που έκανε τον μουρλώνε να ματαχτηστεί dov'era e com'era. Να θυμώμαστε πως ο Νικόλαος Βαρβιάνης, φαρμακοποιός κατά τ' άλλα, επρωτοστάτησε στην ανοικοδόμηση του Τζάντε και στην ενίσχυση των εθίμων. Και για το καλό ευχαριστώ η αλίστου μνήμης επισκοπική αρχή που νύχτα-μέρα (νυχθημερόν παναπεί) εγύρευε να κάμει το Τζάντε μας ... Κοζάνη, τον έβγαλε κι από πίτροπο της Φανερωμένης, γιατί δεν ήταν ενορίτης...

Το προσωνύμιο 'Κυρία των Αγγέλων' είναι γνωστό σε άλλοτε περιοχές υπό ενετική κυριαρχία (Κρήτη, Κύπρος, Επτάνησα) και σχετίζεται με το εικονογραφικό θέμα το λεγόμενο της Πλατυτέρας. Η ένθρονη βρεφοκρατουσα Παναγία εικονίζεται σταθερά ανάμεσα σε δύο αγγελικές μορφές. Το θέμα φαίνεται πως έχει ρίζες στην πρώιμη αναγέννηση. "Γράφεται" στην αψίδα του βήματος ('αχιβάδα'). Η θέση αυτή αντιστοιχεί με το άγιο των αγίων του Ναού των Ιεροσολύμων (beth qodesh haqodeshim), όπου σύμφωνα με τις βιβλικές περιγραφές η Κιβωτός της Διαθήκης (εβρ. της Συναντήσεως), ανάμεσα σε δύο υπερμεγέθη χερουβίμ. Η Κιβωτός σύμφωνα με μια από τις πάμπολλες περιγραφές της περιείχε τις πλάκες του Νόμου τις χρυσές -αλλού λέει πως είχε στάμνα με το μάνα και τη ράβδο την βλαστήσασα του Μωσέως, κάθου γύρευε. Έτσι και η Θεοτόκος φέρει εν κόλποις τον Λόγο που τερματίζει την αποστολή του Νόμου (κι έτσι χαρμόσυνα ψάλουμε πως 'εξηγόρασας ημάς εκ της Κατάρας του Νόμου, τω σταυρω προσηλωθείς και τη λόγχη κεντηθείς ...'). Κάποτε μάλιστα, σε έργα Ιταλών μαέστρων, όπως η παρακάτω "Madonna del Parto" του Pierro della Francesca, η Παρθένα, της οποίας η Κιβωτός θεωρείται προτύπωση, εμφανίζεται να φέρει τον Λόγο ακόμα στα σπλάχνα της.

Ο θεσμός των αφ΄εσπέρας όρθρων θεωρείται εσφαλμένα ζακυ(ν)θινή ιδιαιτερότης. Εσφαλμένα, γιατί πολλά που τα θεωρούμε ιδιαιτερότητες του εκκλησιαστικού μας τυπικού, απλά επιβιώνουν στο Τζάντε. Κι όμως οι ρίζες τους είναι 'βυζαντινές' βυζαντινότατες. Έτσι αφ' εσπέρας όρθροι είναι όλες οι βραδυνές ακολουθίες του Μεγαλοβδόμαδου σε ολόκληρη την Ορθοδοξία. Η πρακτική αυτή εισάγεται αναμφίβολα για λόγους πρακτικούς, ώστε και οι λαϊκοί χριστιανοί να απολαμβάνουν τα τελούμενα, χωρίς να έχουν να σηκωθούν όρθρου βαθέως μήτε καλογέροι. Θυμίζω αυτό που έχει τονιστεί έντονα από ακαδημαϊκούς δασκάλους, πως άλλο το λαϊκό τυπικό κι άλλο το μοναστικό στο Βυζάντιο. Άσχετα αν μετά συγκεράστηκαν, κι έχουμε εμείς οι αντετιαδόροι (άλλως πεθεροί, άλλως παρμένοι, έτερον τυπολάτρες, χύδην γραφικοί) και πηγαίνουμε. Και ο επαναδιαχωρισμός των δύο τυπικών ίσως είναι μια επιταγή των ρυθμών της σύγχρονης ζωής. Ας μείνει το τυπικό το μοναστικό στα μοναστήρια και σε μια - δυο μεγάλες ενορίες. Οι ρέστες ας επαναφέρουν την αρχαία παράδοση και το κυριακό πως δεν γίνηκε ο άνθρωπος για το Σάββατο, αλλά το Σάββατο για τον άνθρωπο.
Και πάλι το 'φράγκολεβαντίνικο' για τους αγράμματους και προκατηλημμένους 'απέναντι' (intra extraque muros) Τζάντε ήξερε τι έκανε. Και οι ναοί δεν τελούσαν τις ακολουθίες και κυρίως τη θ. Ευχαριστία σε μία και την αυτή ώρα. Ανάλογα με τη βιωτή του εκκλησιάσματος ο ιερέας - λειτουργός θα "έβανε ευλογημένη", αμπονώρα αλλού, λογικότερα αλλού. Προλάβαινε κάποιος να λειτουργεί σε εκκλησία της όξω μερίας και να κάνει τον ψάλτη σε εκκλησία της μέσα. Γιατί αμπόλαγε ο Άη Χαραλάμπης, μεσολαβούσε ικανό διάστημα για να πάει κάποιος από τα Ταμπάκικα στο Φόρο (τότε τα 'κάρα' ήταν ακόμη 'ράρα' [σπάνια]) και μετά "έμπαινε" (στην θ. λειτουργία, από την ακολουθία του όρθρου) η Πισκοπή. Και η Πισκοπή δεν "έμπαινε" πριν τις 9 ποτέ. Και δεν υποχρέωνε τσου ξεθεωμένους από την καθημερινότητα χριστιανούς να κολάζονται κυριακάτικα ή γιορτάδες μέρες να σηκώνονται με την ψυχή στο στόμα για να προλάβουν. Άλλες εποχές βέβαια.
Για να γυρίσω στο θέμα, ο αφ' εσπέρας όρθρος των Εισοδίων είναι ο πρώτος από τους τέσσερις όμοιους που ακόμα τελεί ο Ι.Μητροπολιτικών Ναός του Αγίου Νικολάου των Ξένων. Ακολουθούν του Αγίου Νικολάου, των Χριστουγέννων και των Φώτων. Παλιότεροι θυμούνται αφ'εσπέρας όρθρους να τελούνται ακόμα και τις Κυριακάδες από τις πιο φανούσιμες ενορίες. Κι έτσι, αφού δεν συμπίπτει η ώρα τέλεσης με τους υπόλοιπους ναούς, οι εφημέριοι είναι σε θέση να συμμετέχουν και να συμβάλλουν στη λάμπρυνση της τελετής. Βέβαια άλλο το είναι σε θέση, άλλο εν τέλει συμμετέχουν. Φαινόμενο μόλις των τελευταίων ετών. Και το εκκλησίασμα λέει έχει μειωθεί δραματικά. Ε πως να μη μειωθεί, όταν έχει να υποστεί έναν ψάρτη όχι μόνο τση συφοράς, αλλά και κακής προαίρεσης, ο οποίος και αδυνατεί να ανταπεξέλθει ως χοράρχης, αλλά κι έχει επιβάλλει veto στη συμμετοχή 'φερτών' χορωδιών.
Τα έθιμα δεν ψοφάνε από μόνα τους. Τα σκοτώνουμε εμείς. Για να μη θυμηθώ κι εκείνα που πάμε να επιβάλλουμε, όταν οι χριστιανοί κάθονται και τρώνε...
Αλλά να μου πείτε, εδώ η ίδια η Γκλόρια του Μεγάλου Σαββάτου νετάρισε να γένεται με μόνους τους εφημέριους της Πισκοπής, αφού οι ρέστοι λακάνε για να κάνουνε τα κόντρα στις κάποτε περιφεριακές τους εκκλησίες. Κι έχουμε και το φαινόμενο ναού που παραβαίνοντας κάθε είδους 'παράδοση', βιάζεται να κάνει Γκλόρια πριν τη Μητρόπολη και κάνει όρθρο λάχα-λάχα και λέει 'Ανάστα ο Θεός' μέσα στα σκοτάδια. Παραβαίνει παράδοση τοπική, τόμου το διάταγμα όριζε πρώτα ο Άη Μάρκος να κάνει προαναγγελία της Αναστάσεως και μετά ο Άγιος Νικόλαος, για να μη σβιντάρονται (ανταγωνίζονται). Εξ ου "κι έκανε Γκλόρια ο Μαρκάς κι Ανάσταση ο Φόρος". Και αναλογικά πλέον πρώτη η Πισκοπή δίνει το σύνθημα. Να είναι καλά ο Καστρόλοφος που εμείς στη Χώρα δεν ακούμε τίποτα... Αλλά και παράδοση διορθόδοξη διασαλεύει που επιτάσσει πρώτον τον Επίσκοπο και τον ναό του. Δύο μέτρα, δύο σταθμά.
Τελικά, άλλο Κυρία των Αγγέλων, άλλο Μισοσπορίτισσα. Μισοσπορίτισσα την ξέρανε στα χωρία που είχανε σπορά. Στη Χώρα τα περιβόλια δεν τα σπέρνανε. Βέβαια όχι σε όλα τα χωρία. Και η νόνα μου που ήταν από το αδικοχαμένο Αργάσι, τση Κυρίας των Αγγέλων την έλεγε τη μέρα και θυμότανε το πανηγυράκι στο Σκοπό, μέσα στο λόγγο, πάνω περίπου από την οικία Κεφαλληνού (για την νεότερη γενιά, club "Ταμούζ").
Και δεν μιλώ θεολογικά. Μία είναι η γλυκιά Μανούλα του Ιησού, όπως και να την πούμε. Αλλά όπως και να το δούμε, η Ζάκυνθος δεν είχε μία παράδοση. Κι αυτή πολυφωνική ήταν, όπως πολυφωνική και η Ορθοδοξία. Η οποία, όπως διδάσκει ο πολύτιμος Ευγάγγελος Θεοδώρου στη "Λειτουργική" του, μπορεί να τέρπεται και με με τους ήχους τους βυζαντινούς (κατά πόσο είναι, άλλη κουβέντα) και με τις μελωδίες του κλεινού Σακελαρίδη. Και ευτά που καταλάβαινε η Μέσα Μερία, δεν τα νόγαγε καλά-καλά η Όξω. Κι όσα νόγαγε η Όξω, δεν τα καταλαβαίνανε παραπέρα. Κι όσο πιο ψηλά υψομετρικά επήγαινες άλλη Ζάκυθο έβλεπες, μα και βλέπεις...
Η παράδοση δεν είναι μία. Είναι παραδόσεις. Κι ας γυρεύουμε να τη σιδερώσουμε, μήτε κουρτίνα (παραπέτασμα, τουρκ. μπερντές, τα λέει καλά ο Γληγοράκης ο Ξινόπουλος) και να την απλώσουμε εν έτει 2009, για να κρύβει εκειά που δε θέλουμε να φαίνονται.
Θέλω να πιστεύω πως γλωσσικά εμπόδια αυτό το post δεν έχει, μήπως και μου πουν πως δε με καταλαβαίνουν.
Και για όσους με παρεξηγήσουν, παραπέμπω στο "Amicus Plato. Magis amicas veritas" (φίλος μεν Πλάτων, φιλτάτη δε η αλήθεια).
===
Για την εορτή βλ. στη Wikipedia.
Ωραία ανάρτηση για την Κυρία των Αγγέλων της Χώρας, από τον π. Λυκογιάννη "Τα λιθανάγλυφα της Κυρίας των Αγγέλων", 24/5/2008,
Η φατσάδα (πρόσοψης) της Κυρίας των Αγγέλων από το
http:www.gr.ecozante.gr/"ekklisia_ti_kyria_kyra_ton_aggelon_Zakynthos_
Η φωτό του Τιτσιάνο από το wga, όπου και πληροφορίες για το έργο.
http:www.wga.hu/html/t/tiziano/03_1530s/5presen.html
Το υπερμέγεθες κόνισμα με την Παναγία ένθρονη ανάμεσα στους Αρχαγγέλους πλέον κοσμεί τη σάλα του Μητροπολιτικού Μεγάρου Ζακύνθου. Η φωτογραφία από το site της Μη κερδοσκοπικής οργάνωσης της Εκκλησίας της Ελλάδος(ξαναματαθέμουσχώρα με) Solidarity (ναι "Αλληλεγγύη", αυτοί κι ο Λεχ Βαλέσας ένα πράμα)
http://62.103.157.202/index.php?option=com_photo_v&type=pictures&lang=el&limitstart=10
Για τη Madonna del Parto [Η Κυρά μας ετοιμόγεννη, parto λένε οι φρατέλοι τη γέννα] του Πέτρου τση Φραντσέσκας (παναπεί όνομα πατρός άγνωστον, αχέμ, αχέμ) τα λέει μία χαρά η Wikipedia, από όπου και η φωτό.
http://en.wikipedia.org/wiki/Madonna_del_Parto






















